Meer praktijk in de havo. Leerlingen die aan de slag gaan met echte vraagstukken, samenwerken met opdrachtgevers en ontdekken waar ze goed in zijn. Havo-P biedt mooie kansen om op een andere manier te leren en leerlingen beter voor te bereiden op het hbo en de wereld daarbuiten.

— geschreven door Ryco Wolbers
20230629 OpScherp WEBRES 055

Havo-P invoeren? Begin niet bij het programma, maar bij je collega’s

Je ziet de mogelijkheden al voor je:

  • Welke opdrachten kunnen leerlingen uitvoeren?
  • Welke bedrijven en organisaties kunnen we betrekken?
  • Hoe bouwen we een mooi programma op?

Logische vragen en waarschijnlijk ook de leukste om mee aan de slag te gaan. Maar een goed programma is nog geen garantie voor een succesvolle invoering. Want waar krijgt Havo-P een plek in de lessentabel? Wat betekent het voor andere vakken? Welke docenten gaan het geven? En hebben zij daar straks ook de tijd, ruimte en ondersteuning voor?

Ons advies: ga op tijd het gesprek aan over wat er nodig is om Havo-P te laten slagen. Het liefst voordat je volop in de programmaontwikkeling duikt.

Dat gesprek voer je niet alleen met de enthousiaste collega’s die het initiatief nemen. Of het idee nu komt van een docent, decaan, afdelingsleider of directeur: je hebt elkaar nodig. Betrek daarom vanaf het begin de schoolleiding en andere collega’s die een rol spelen bij de keuzes die je gaat maken. Waar moet je het dan samen over hebben? We zetten vijf onderwerpen voor jou op een rij.

1. Begin bij de bedoeling. Wat wil je bereiken?

Waarom wil je als school eigenlijk Havo-P aanbieden? Wat moet het opleveren voor jullie leerlingen? Misschien merk je dat een deel van de leerlingen behoefte heeft aan meer praktijk in het onderwijs. Of wil je hen beter voorbereiden op het hbo, waar samenwerken, onderzoeken, plannen en zelfstandig werken belangrijk zijn. Misschien zie je kansen om leerlingen hun talenten te laten ontdekken of hun motivatie te versterken. Allemaal mooie redenen. Maar probeer samen scherp te krijgen wat voor jullie school het belangrijkste is.

20230629 OpScherp WEBRES 036

Kijk daarbij verder dan Havo-P zelf:

  • De leerlingen: Welke behoeften zie je bij jullie leerlingen? Wat wil je dat zij door Havo-P leren of ervaren?
  • De school: Welke ontwikkelingen spelen er al? Hoe sluit Havo-P aan bij jullie onderwijsvisie, verbeterpunten en de manier waarop je je als school wilt profileren?
  • De andere vakken: Wat kan Havo-P toevoegen aan het onderwijs dat jullie al aanbieden?

Vooral die laatste vraag is interessant, Havo-P kan juist een mooie kans zijn om het bestaande onderwijs te versterken.

Zoek vanaf het begin de verbinding

Stel dat leerlingen voor een opdrachtgever een onderzoek uitvoeren. Ze gebruiken kennis uit andere vakken, leren informatie beoordelen, rekenen, schrijven en presenteren. Andersom kunnen ervaringen uit zo'n praktijkgerichte opdracht weer worden gebruikt in de reguliere lessen.

Dat gebeurt niet vanzelf. Je moet die verbindingen bewust ontwerpen. Welke kennis en vaardigheden kunnen leerlingen binnen Havo-P toepassen? En wat kunnen andere vakken eraan hebben?

Ga daarom al in deze fase in gesprek met collega’s uit andere vakken. Niet alleen om draagvlak te creëren, maar juist om samen kansen te ontdekken. Zo maak je van Havo-P geen losstaand programma, maar een waardevolle aanvulling op wat de school al doet.

2. Welke plek krijgt Havo-P in het onderwijs?

Je weet wat je wilt bereiken. Mooi! Dan wordt het tijd om te kijken hoe Havo-P een plek krijgt binnen het bestaande onderwijs. Eén van de eerste keuzes is of je het programma verplicht aanbiedt aan alle leerlingen of dat zij ervoor kunnen kiezen.

Beide mogelijkheden hebben voordelen:

  • Met een verplicht programma laat je alle leerlingen kennismaken met praktijkgericht onderwijs. Bovendien kan het voordelen hebben voor het organiseren van groepen en roosters.
  • Een keuzeprogramma geeft leerlingen meer vrijheid om hun interesses te volgen, maar kan ook leiden tot kleinere groepen en extra organisatorische uitdagingen.

Daarnaast maak je bij Havo-P een keuze tussen de grote en kleine variant. Die keuze bepaalt mede hoeveel ruimte het programma nodig heeft. En dan nog de lessentabel, want waar haal je de uren vandaan?

Er zijn verschillende mogelijkheden:

  • Je voegt het programma toe aan het bestaande onderwijs. Wat betekent dat voor het aantal lesuren van leerlingen en de inzet van docenten?
  • Je verdeelt bestaande uren anders over vakken of leerjaren. Wat betekent dat voor het onderwijs dat leerlingen nu krijgen?
  • Je onderzoekt of onderdelen van andere vakken, projecten of het profielwerkstuk verbonden kunnen worden aan Havo-P.

Welke richting je ook kiest, kijk goed naar de gevolgen voor andere vakken en leerjaren. Als je bijvoorbeeld in havo 4 uren van een vak anders inzet, wat betekent dat dan voor havo 5? Welke kennis en vaardigheden hebben leerlingen daar nodig? En krijgen ze die nog voldoende mee?

Wat is een handige aanpak? Een handige aanpak is om een paar scenario’s naast elkaar te leggen. Bekijk vervolgens wat iedere keuze betekent voor leerlingen én voor de school.

Vraag je bij ieder scenario af:

  • Hoeveel lesuren krijgen leerlingen per week?
  • Hoeveel groepen en docenturen zijn er nodig?
  • Wat verandert er voor andere vakken en het rooster?
  • Welke kansen biedt de gekozen invulling om het onderwijs te versterken?
  • Wat betekent dit voor de doorstroom naar het vwo.

Zo maak je een keuze die inhoudelijk aantrekkelijk is, en ook een keuze die je goed kunt organiseren.

3. Wat hebben docenten nodig om dit onderwijs te geven?

Praktijkgericht onderwijs vraagt iets anders van docenten. Leerlingen werken aan (verschillende) opdrachten, maken hun eigen keuzes, overleggen met opdrachtgevers en moeten leren hun werk te plannen. Als docent ben je daardoor veel meer aan het coachen en begeleiden.

Stel je een klas met dertig leerlingen voor. Het ene groepje loopt vast in het onderzoek, een ander groepje wil contact opnemen met de opdrachtgever en weer een ander heeft hulp nodig bij het maken van een planning. Ondertussen wil je natuurlijk ook zicht houden op wat iedereen leert. Dat vraagt nogal wat van een docent.

Denk daarom vooraf na over de omstandigheden waarin docenten het programma gaan uitvoeren:

  • Groepsgrootte: Kun je met dertig leerlingen de begeleiding bieden die je voor ogen hebt? Of zijn kleinere groepen wenselijk?
  • Ondersteuning: Kan een onderwijsassistent of technisch onderwijsassistent helpen?
  • Ruimtes en materialen: Welke werkplekken, faciliteiten en voorzieningen zijn nodig?
  • Vaardigheden: Hebben docenten ervaring met het begeleiden van praktijkgerichte opdrachten? En welke ondersteuning of professionalisering kunnen zij gebruiken?
Bespreek deze voorwaarden op tijd

Een kleinere groepsgrootte klinkt aantrekkelijk, maar betekent mogelijk ook meer groepen, docenten en kosten. Als daar bij de formatie en begroting geen rekening mee is gehouden, wordt het lastig om het later alsnog te organiseren.

Ook de zelfstandigheid van leerlingen verdient aandacht. We verwachten dat ze plannen, samenwerken, initiatief nemen en verantwoordelijkheid dragen. Maar dat zijn juist vaardigheden die we hen willen leren. Zelfstandigheid is dus geen voorwaarde om te kunnen beginnen, maar een belangrijk onderdeel van het leerproces. Zeker in het begin hebben leerlingen structuur, tussenstappen en feedback nodig.

Meer zelfstandigheid betekent daarom niet automatisch minder begeleiding. Integendeel, soms vraagt het juist om méér begeleiding. Zorg dat docenten de ruimte en ondersteuning krijgen om die begeleiding goed te bieden.

20230629 OpScherp WEBRES 040

4. Reken ook het werk buiten de lessen mee

Stel dat je de plek in de lessentabel hebt gevonden, de groepsgrootte hebt bepaald en enthousiaste docenten hebt. Dan ben je al een heel eind. Maar wie gaat de opdrachten ontwikkelen? Wie legt contact met opdrachtgevers? Wie maakt afspraken, regelt materialen en zorgt dat het programma zich blijft ontwikkelen? Bij Havo-P gebeurt er een hoop werk buiten de lessen dat minstens zo belangrijk is voor de kwaliteit van het programma.

Maak daarom onderscheid tussen drie rollen:

  • Ontwikkelen: Wie ontwerpt opdrachten en bouwt het programma verder op?
  • Uitvoeren: Wie verzorgt de lessen en begeleidt de leerlingen?
  • Organiseren: Wie onderhoudt de contacten met opdrachtgevers en bewaakt de kwaliteit en continuïteit?

Dat hoeven niet dezelfde personen te zijn. Een goede docent is niet automatisch een ervaren programmaontwikkelaar. En iemand die mooie opdrachten bedenkt, is misschien niet degene die het liefst contacten met bedrijven onderhoudt. Kijk waar de kwaliteiten van collega’s liggen en welke ondersteuning zij nodig hebben. Zorg vervolgens dat de bijbehorende taken en uren ook een plek krijgen in de formatie en het taakbeleid.

Breng ook de kosten goed in beeld

Denk aan docenturen, ontwikkeltijd, begeleiding, materialen en eventuele externe ondersteuning. Houd er rekening mee dat de standaard opslagfactor die de school voor docenten hanteert mogelijk niet toereikend is. Havo-P is een dynamisch vak, waarin samenwerking met externe opdrachtgevers een belangrijke rol speelt. Opdrachten kunnen jaarlijks veranderen. Dat vraagt blijvend tijd voor het ontwikkelen van opdrachten, het onderhouden van contacten en het begeleiden van leerlingen.

Verandering vanaf 2027

Vanaf 2027 ontvangen scholen aanvullende structurele bekostiging voor leerlingen die Havo-P volgen. Daarmee ontstaat extra financiële ruimte voor de uitvoering van het programma. Kijk daarom niet alleen naar de kosten van de invoering, maar ook naar de jaarlijkse inzet die nodig is. Hoe zorg je ervoor dat de beschikbare middelen daarvoor worden ingezet?

Denk ook na over de continuïteit van het team

Een enthousiaste kartrekker is ontzettend waardevol, maar zorg dat niet alle kennis, contacten en verantwoordelijkheden bij één persoon terechtkomen. Zo kan het programma ook doorgaan wanneer die collega een andere rol krijgt of vertrekt.

Een goede start is belangrijk, maar zorg vooral dat je Havo-P ook op de lange termijn goed kunt blijven aanbieden.

Dat betekent overigens niet dat alles vooraf perfect geregeld moet zijn. Een nieuw programma ontwikkel je juist door ermee aan de slag te gaan, te ontdekken wat werkt en waar nodig bij te sturen. Belangrijk is vooral dat er voldoende ruimte is om hiervan te leren en het programma verder te ontwikkelen.

5. Neem de rest van de school mee

Havo-P invoeren doe je niet alleen met de collega’s die het vak gaan geven. De keuzes die je maakt, hebben vaak gevolgen voor de rest van de school. Misschien verandert de lessentabel van een ander vak. Misschien wil je samenwerken met andere vaksecties. Of hebben collega’s straks een rol bij het ontwikkelen of begeleiden van opdrachten.

Daar liggen kansen, maar het kan ook vragen oproepen zoals:

  • Wat betekent dit voor mijn vak?
  • Houd ik voldoende uren over?
  • Wie gaat die samenwerking organiseren?
  • En hoeveel tijd kost dat?

Logische vragen, waar je beter vroeg dan laat met elkaar over kunt praten.

Betrek je collega’s daarom bij de plannen

Laat zien en verken wat Havo-P kan toevoegen aan het bestaande onderwijs, maar wees ook duidelijk over wat de keuzes betekenen voor hun werk. Hier ligt een belangrijke rol voor de schoolleiding. Want enthousiasme voor een nieuw programma is mooi, maar rugdekking betekent ook dat je samen verantwoordelijkheid neemt voor de gevolgen. Dat kan betekenen dat er keuzes gemaakt moeten worden in de lessentabel, formatie of taakverdeling. Maak duidelijk wie daarover meedenkt, wie besluiten neemt en welke stappen daarvoor nodig zijn. Denk ook aan eventuele betrokkenheid van de medezeggenschapsraad.

In de praktijk

En wat doe je als het programma eenmaal draait? Blijf dan met elkaar in gesprek.

Stel elkaar vragen zoals:

  • Werkt de gekozen groepsgrootte?
  • Hebben docenten voldoende tijd?
  • Komen de verbindingen met andere vakken van de grond?
  • En vooral: levert Havo-P de leerlingen op wat je vooraf voor ogen had?

Gebruik elkaars ervaringen om het programma verder te verbeteren. Zo groeit Havo-P van een nieuw initiatief naar een onderdeel van het onderwijs dat door de school wordt gedragen.

Eerst het gesprek, dan het programma

Havo-P biedt mooie kansen. Voor leerlingen die leren door te doen, voor docenten die anders willen werken en voor scholen die hun onderwijs willen versterken. Maar een succesvolle invoering begint niet alleen bij het bedenken van goede opdrachten. Het begint ook bij de keuzes die je als school samen maakt.

Want de keuze voor een bepaalde programmavorm heeft gevolgen voor de lessentabel. De lessentabel beïnvloedt de formatie. De groepsgrootte bepaalt mede welke begeleiding je kunt bieden. En al die keuzes hebben invloed op wat je als school kunt organiseren en bekostigen.

Door die samenhang op tijd met elkaar te bespreken, voorkom je dat belangrijke keuzes pas aan bod komen wanneer het programma al grotendeels is ontwikkeld.

Ga je Havo-P invoeren? Neem dan deze zes vragen mee in het gesprek met collega’s en schoolleiding:

  • Waarom? Wat willen we met Havo-P bereiken voor onze leerlingen en hoe past dat bij de ontwikkeling van onze school?
  • Samenhang: Hoe kan Havo-P andere vakken versterken en welke collega’s willen we daarbij betrekken?
  • Inrichting: Welke variant kiezen we, waar maken we ruimte in de lessentabel en wat betekent dat voor de doorstroom?
  • Begeleiding: Welke groepsgrootte, vaardigheden, faciliteiten en ondersteuning hebben docenten nodig?
  • Haalbaarheid: Wat vragen onze keuzes aan tijd, mensen en middelen, zowel tijdens de ontwikkeling als bij de structurele uitvoering van het programma?
  • Draagvlak: Wie moeten we betrekken, welke besluiten zijn nodig en hoe zorgen we samen voor de juiste voorwaarden?

Je hoeft niet direct overal een antwoord op te hebben. Maar door deze gesprekken vroeg te voeren, kun je bewuste keuzes maken en de voorwaarden creëren waarin Havo-P echt tot zijn recht komt.

Dus voordat je enthousiast de eerste opdrachten gaat ontwikkelen: ga eerst met de juiste mensen om tafel. Een goed gesprek aan het begin levert je later een hoop op.